Pamięć jest procesem odpowiedzialnym za rejestrowanie, przechowywanie i odtwarzanie doświadczenia. W pamięci mogą być przechowywane informacje dotyczące biologicznej struktury organizmu (geny), indywidualnej przeszłości jednostki oraz właściwości świata w jakim ta jednostka żyje.
Porównanie rozumienia pamięci jako zdolności i jako procesu
Pamięć może być rozumiana zarówno jako zdolność, którą można doskonalić oraz jako proces pamięciowy – czyli fazy przetwarzania informacji.
| Pamięć rozumiana jako zdolność | Pamięć rozumiana jako proces |
|---|---|
| Jest to element psychicznego „wyposażenia” jednostki, wykazujący duże różnice indywidualne. | Jest to sposób kodowania doświadczenia, stanowiący uniwersalną właściwość człowieka. |
| Pamięć jest składnikiem inteligencji. | Pamięć jest fazą przetwarzania informacji. |
| Pamięć składa się z wielu zdolności specyficznych, np. pamięci wzrokowej, słuchowej itd. | Pamięć składa się z wielu faz; liczba tych faz zmienia się w zależności od stopnia szczegółowości opisu. W opisie najogólniejszym mamy fazy zapamiętywania, przechowania i odtwarzania informacji. |
| Pamięć można doskonalić. | Można doskonalić niektóre fazy procesu pamięciowego, np. fazę odtwarzania. |
Fazy procesu pamięciowego nie są uporządkowane wyłącznie liniowo, jak twierdził Tulving- ich uporządkowanie ma także formy cykliczne: mały cykl pamięciowy i duży cykl pamięciowy. Mały cykl związany jest z wielokrotnym odbieraniem informacji, które w ten czy w inny sposób powiązane są z dotychczasową wiedzą jednostki. Duży cykl pamięciowy wiąże się z tym, że zachowanie ujawniające zawartość pamięci może stać się przedmiotem spostrzegania. Powstaje spostrzeżenie, które następnie podlega kodowaniu i cały cykl zaczyna się od nowa.
Prawo częstości stwierdza, że im więcej razy dany materiał był powtarzany, tym lepiej jest pamiętany. Gdy zapamiętywany materiał jest obszerny, to czas poświęcony na opanowanie jednego elementu wzrasta szybciej aniżeli jego objętość (prawo Foucaulta).
Przypominanie polega na tym, że jednostka, wykonując polecenie skierowane do pamięci, musi samodzielnie wydobyć wszystkie potrzebne informacje zawarte w śladzie pamięciowym, to jest wyszukuje taki podzbiór informacji, który łączy dane zawarte w śladzie pamięciowym z danymi zawartymi w pytaniu.
Rozpoznanie polega na tym, że jednostka otrzymuje zbiór możliwych odpowiedzi na dane pytania, a jej zadaniem jest wskazanie odpowiedzi poprawnej.
Podstawowe właściwości pamięci krótkotrwałej i trwałej
Zobaczmy więc na przykładzie tabeli jak wyglądają właściwości i cechy pamięci:
| Właściwości | Pamięć krótkotrwała | Pamięć trwała |
|---|---|---|
| Czas przechowywania: | kilkanaście sekund do kilku lub kilkunastu minut | praktycznie nieograniczony |
| Pojemność: | 7 ± 2 elementy; elementem może być litera, cyfra, figura geometryczna, może być nim także wyraz lub liczba | praktycznie nieograniczona; według szacunków Csikszentmihalyi, może sięgać 185 miliardów bitów informacji |
| Zapamiętywanie: | szybkie, nie wymaga wysiłku, przebiega automatycznie | wolniejsze, wymaga zaangażowania i skupienia uwagi |
| Utrwalanie materiału: | powtórki wewnętrzne; w pewnych wypadkach ułatwiają przekazanie materiału do pamięci trwałej | wykrycie wewnętrznej struktury lub znaczenia; uczenie się dowolne |
| Format zapamiętywanych informacji: | akustyczny lub wzrokowy | semantyczny lub wzrokowy |
| Wrażliwość na zapominanie: | duża; informacje zapomniane znikają bezpowrotnie | mała; informacje są zapominane pozornie, ponieważ można je odzyskać dzięki stosowanym świadomie, specjalnym strategiom wydobycia, albo też odzyskiwane są spontanicznie, w wyniku reminiscencji |
| Dostęp: | łatwy i natychmiastowy | powolny, niekiedy wymaga wysiłku |
| Format zapisu (kod): | głównie akustyczny i wzrokowy; niekiedy semantyczny | głównie semantyczny; niekiedy wzrokowy lub słuchowy |
| Czynniki powodujące interferencję: | podobieństwo akustyczne | podobieństwo semantyczne lub wzrokowe |
Okolica czołowo – oczodołowa ma pewne znaczenie w zapamiętywaniu, zwłaszcza w pamięci świeżej, i jej obustronne wycięcie u szympansów prowadzi do poważnego zaburzenia tej pamięci.
Bernbach przeprowadził eksperyment, w którym wykazał, że wszystkie części szeregu mogą być zapamiętane tak samo dobrze dzięki podaniu informacji o długości szeregu do zapamiętania. Warto zatem przejrzeć materiał w całości, a następnie przystąpić do jego zapamiętywania.
Strategie pamięciowe
Możliwe do zastosowania strategie pamięciowe:
- Grupowanie- dzielenie na mniejsze zbiory,
- Akronimy- metoda ta polega na wymyśleniu słowa albo wyrażenia, w którym pierwsze litery odnoszą się do zapamiętywanych informacji,
- Akrostychy- różni się od poprzedniej tym, że zamiast słowa wymyślamy zdanie, w którym początkowe litery odnoszą się do listy zapamiętywanych informacji,
- Wyobrażenia interakcyjne- pozwalają na łączenie nie powiązanych ze sobą elementów za pomocą obrazów,
- Metoda „słów wieszaków”- opiera się na zastosowaniu znanego tekstu, na przykład wyliczanki, do tworzenia skojarzeń z listą elementów, jakie trzeba zapamiętać,
- Metoda miejsc- znana już w starożytności. Pozwala na zapamiętywanie dużych zbiorów informacji, które występują w określonej kolejności. Polega na kojarzeniu zapamiętywanych informacji, ze znanymi miejscami, które mijamy w drodze do pracy lub w czasie spaceru.
Na selekcję w fazie kodowania wpływają czynniki związane z działaniem pewnych procesów, na przykład uwagi. Łatwiej będą kodowane te informacje, które znajdą się w centrum pola uwagi, czyli będą przetworzone głębiej i dzięki temu lepiej zapamiętane. Ważną rolę odgrywają też emocje, zainteresowania, schematy poznawcze, wiedza, doświadczenie, aktywność jednostki. Przechowujemy w pamięci mnóstwo informacji, które się nie ujawniają, jeśli nie wystąpią określone czynniki zewnętrze lub wewnętrzne. Jeśli jesteśmy radośni i pogodni, to mamy ułatwiony dostęp do pozytywnych informacji obecnych w naszej pamięci autobiograficznej. Natomiast ponury nastrój, przygnębienie- zwiększa dostęp do zdarzeń przykrych. Zwykle wracamy pamięcią do tego, co przyjemne. Przypominamy sobie wydarzenia, które świadczą o naszych osiągnięciach, sukcesach czyli wspomagamy własne ja poprawiamy samoocenę. Tendencja do utrzymywania poczucia własnej wartości na wysokim poziomie jest jak najbardziej naturalna. Od niej przecież zależy zachowanie naszego dobrostany psychicznego i chęci do życia.